Autor: dr inż. Sylwia Szczęśniak
Zgodnie z § 149 ust. 3 rozporządzenia [1] powietrze zewnętrzne doprowadzane do pomieszczeń za pomocą wentylacji mechanicznej lub klimatyzacji, jeżeli jest zanieczyszczone w stopniu przekraczającym wymagania określone dla powietrza wewnętrznego, przed wprowadzeniem do pomieszczeń powinno zostać odpowiednio oczyszczone. Wymóg ten nie dotyczy budynków jednorodzinnych, mieszkalnych w zabudowie zagrodowej oraz budynków rekreacji indywidualnej. Skuteczność oczyszczania przyjmowana jest w zależności od stopnia zanieczyszczenia powietrza zewnętrznego (kategorii powietrza zewnętrznego) [2] oraz od jakości powietrza jaka wymagana jest dla pomieszczenia. Jednocześnie zgodnie z [3] warunki w pomieszczeniach służby zdrowia muszą być dostosowane do rodzaju udzielanych świadczeń, co oznacza, że nie ma jednej „uniwersalnej” zasady dla wentylacji i klimatyzacji takich obiektów.
W praktyce oznacza to, że w systemach wentylacji mechanicznej nawiewnej, nawiewno-wywiewnej oraz w centralnych systemach klimatyzacji powietrze nawiewane do pomieszczeń musi podlegać i podlega filtracji (oczyszczaniu). Powietrze zewnętrzne jest filtrowane co najmniej w sposób zgrubny, co pozwala na usunięcie większych zanieczyszczeń, takich jak kurz i pył. Dodatkowo w centralnych układach nawiewano-wywiewnych z odzyskiem ciepła filtracji poddawane jest również powietrze usuwane z pomieszczeń, które następnie odprowadzane jest na zewnątrz budynku.
Konieczność utrzymania wymaganej czystości powietrza w pomieszczeniach stanowi podstawę projektowania systemów nawiewnych, w których często wykorzystywana jest filtracja wielostopniowa (stopniowanie filtracji). Takie podejście pozwala skutecznie kontrolować jakość powietrza zarówno pod względem zawartości cząstek pyłu, jak i zanieczyszczeń mikrobiologicznych. Wielostopniowa filtracja umożliwia stopniowe usuwanie zanieczyszczeń o różnej wielkości i charakterze, zapewniając stabilne warunki środowiskowe dostosowane do funkcji pomieszczenia. Zakres i poziom filtracji są bezpośrednio uzależnione od klasy czystości danego pomieszczenia oraz obowiązujących wymagań jakościowych.
Im wyższe wymagania dotyczące czystości, tym bardziej zaawansowany system filtracji, który gwarantuje utrzymanie kontrolowanej i bezpiecznej jakości powietrza. Stopniowanie filtracji jest kluczowym elementem systemów wentylacyjnych i klimatyzacyjnych. W placówkach służby zdrowia, jest to szczególnie istotne, ze względu na konieczność zapewnienia odpowiedniej czystości powietrza, kontroli aseptyki oraz ochrony przed zanieczyszczeniami i drobnoustrojami.
W pomieszczeniach o podwyższonych wymaganiach czystości, w tym w wybranych pomieszczeniach służby zdrowia, powietrze nawiewane przed wprowadzeniem do pomieszczenia podlega filtracji stopniowej: 1 stopień: ochrona systemu, 2 stopień – filtracja dokładna, 3 stopień – filtracja absolutna. Pierwszy stopień filtracji jest wymagany zawsze ze względu na zanieczyszczenia powietrza zewnętrznego i prawidłową pracę wymienników ciepła. Kolejne stopnie filtracji stosuje w zależności od klasy czystości pomieszczenia.
I stopień filtracji stanowi ochronę systemu. Zabezpiecza przede wszystkim wymienniki ciepła przed zabrudzeniem. Filtry wstępne muszą być zainstalowane w centrali wentylacyjnej. Skuteczność filtra musi być dobrana do stopnia zanieczyszczenia w tym zapylenia powietrza zewnętrznego, co normuje [2].W obszarach o dużym zapyleniu zewnętrznym (np. duże miasta) zaleca się poprzedzenie filtra o większej skuteczności filtrem zgrubnym.
II stopień to tzw. filtracja dokładna. Zabezpiecza przede wszystkim kanały wentylacyjne a tym samym powietrze nawiewane do pomieszczeń. Ten stopień filtracji powinien być ostatnim elementem w centrali wentylacyjnej nawiewnej i powinien być umieszczony po stronie tłocznej za wentylatorem i nawilżaczem.
III stopień to tzw. filtracja absolutna, która jest realizowana bezpośrednio przed wlotem powietrza do pomieszczenia, (wg ASHRAE w odległości mniejszej niż 500 mm). W tym przypadku filtry muszą posiadać uszczelnione powierzchnie stykowe (np. uszczelki płynne lub żelowe), aby wykluczyć przecieki.
Stopniowanie filtracji w systemach wentylacji i klimatyzacji zależy od klasy pomieszczenia medycznego. Wymagania dotyczące minimalnej liczby stopni filtracji oraz minimalnych klas filtrów dla powietrza nawiewanego i wywiewanego w poszczególnych klasach pomieszczeń przedstawiono w tabeli.
Tabela 1. Wymagania dotyczące stopniowania filtracji w systemach wentylacyjnych i klimatyzacyjnych [4-9]
| Rodzaj pomieszczenia i funkcje medyczne | Klasy (PL / DIN / ASHRAE) | Liczba stopni filtracji | I stopień (Centrala – wstępny) | II stopień (Centrala – dokładny) | III stopień (końcowy absolutny) |
| Operacje bardzo wysokiego ryzyka (np. ortopedia, transplantologia) | S1a/Ia/Level IV | 3 | F7 ePM2,5 69-95% ePM1 50-70% min.:ePM10 50-60% | F9 ePM1 85-90% ePM1 95% – ASHRAE | H13/HEPA ePM1 99,97% |
| Operacje wysokiego ryzyka (np. chirurgia naczyniowa, okulistyka) | S1b / Ia-Ib / Level III | 3 | F7 ePM2,5 69-95% ePM1 50-70% min.:ePM10 50-60% | F9 ePM1 85-90% ePM1 95% – ASHRAE | H13 / HEPA ePM1 99,97% |
| Operacje średniego ryzyka (np. chirurgia ogólna, urologia) | S1c / Ib / Level III | 3 | F7 ePM2,5 69-95% ePM1 50-70% min.:ePM10 50-60% | F9 min. ePM2,5 65-95% ePM1 85-90% | H13 / HEPA ePM1 99,97% |
| Opieka intensywna i izolacja ochronna (np. OIOM, sale PE) | S2 / II / Level II (PE) | 3 | F7 ePM2,5 69-95% ePM1 50-70% min.:ePM10 50-60% | F9 ePM1 85-90% min.: ePM150-70% ePM175-80%-ASHRAE | E11 ePM2,5 65-95% ePM1 99,97% – dla przeszczepów szpiku |
| Izolacja zakaźna (np. izolatki zakaźne AII) | S3 / II / Level II (AII) | 2–3 | F7 ePM2,5 69-95% ePM1 50-70% min.: ePM10 50-60%, | F9 ePM1 85-90% min.: ePM150-70% ePM175-80%-ASHRAE | Zalecany E11 ePM2,5 65-95% ePM1 99,97% – na wyciągu |
| Diagnostyka inwazyjna (np. angiografia, endoskopia) | S4 / II / Level II | 2 | M6 ePM10 50-60% lub ePM2,5 65-95% | F9 ePM1 85-90% min.: ePM150-70% ePM175-80%-ASHRAE | n/d |
| Pozostałe medyczne (np. sale chorych, gabinety lekarskie) | S4 / II / Level I | 1 lub 2 | M6 ePM10 50-60% lub ePM2,5 65-95% | F9 ePM1 85-90% min.: ePM150-70% ePM175-80%-ASHRAE | n/d |
[1] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1225)
[2] PN-EN 16798-3:2017-09, Energetyczne właściwości użytkowe budynków — Wentylacja budynków — Część 3: Wentylacja budynków niemieszkalnych — Wymagania dotyczące właściwości systemów wentylacji i klimatyzacji, Polski Komitet Normalizacyjny, Warszawa.
[3] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 marca 2019 r. w sprawie szczegółowych wymagań, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia i urządzenia podmiotu wykonującego działalność leczniczą (t.j. Dz.U. 2019 poz. 595).
[4] Charkowska, A., Różycki, A., Lenarski, R., & Sobierajska, A. (2018). Wytyczne projektowania, wykonania, odbioru i eksploatacji systemów wentylacji i klimatyzacji dla podmiotów wykonujących działalność leczniczą. Pracodawcy Rzeczypospolitej Polskiej.
[5] DIN 1946-4:2018-09, Raumlufttechnik – Teil 4: Raumlufttechnische Anlagen in Gebäuden und Räumen des Gesundheitswesens, Deutsches Institut für Normung, Berlin.
[6] ASHRAE Standard 170-2021, Ventilation of Health Care Facilities, American Society of Heating, Refrigerating and Air-Conditioning Engineers, Inc., Atlanta, 2021.
[7] SWKI VA 105-01:2015-08, Raumlufttechnische Anlagen in medizinisch genutzten Räumen, Schweizerischer Verein von Gebäudetechnik-Ingenieuren (SWKI), Zurych.
[8] NF S 90-351:2013-04, Établissements de santé – Zones à environnement maîtrisé – Exigences relatives à la maîtrise de la contamination aéroportée, Association Française de Normalisation (AFNOR), Paryż.
[9] PN-EN ISO 16890 (części 1–4):2017, Filtry powietrza do wentylacji ogólnej, Polski Komitet Normalizacyjny, Warszawa.