Kontekst badania
Mokre elementy infrastruktury sanitarnej w szpitalach, w tym odpływy umywalek, armatura, miski ustępowe i urządzenia do odprowadzania płynnych odpadów, mogą stanowić rezerwuar genów oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe. Szczególne znaczenie ma to na oddziałach wysokiego ryzyka, gdzie pacjenci są ciężko chorzy, poddawani intensywnej antybiotykoterapii lub mają znacznie obniżoną odporność. Wilgoć, obecność substancji odżywczych i tworzenie biofilmu sprzyjają utrzymywaniu się mikroorganizmów i materiału genetycznego w instalacjach odpływowych. Autorzy zwracają uwagę, że tradycyjne działania zapobiegania zakażeniom koncentrują się głównie na higienie rąk, dezynfekcji powierzchni i izolacji pacjentów, podczas gdy instalacje sanitarne i miejsca odprowadzania ścieków mogą pozostawać niedostatecznie rozpoznanym źródłem ryzyka środowiskowego.
Cele i hipotezy
Celem badania było określenie obecności i rozmieszczenia wybranych genów oporności na antybiotyki w mokrych i związanych ze ściekami elementach środowiska oddziału hematologii oraz oddziału intensywnej terapii. Analizowano geny związane z β-laktamazami o rozszerzonym spektrum działania, geny kodujące klinicznie istotne karbapenemazy oraz gen mcr-1 związany z opornością na kolistynę. Badanie miało przede wszystkim wskazać miejsca, w których sygnały tych genów występują najczęściej i w największej różnorodności, aby możliwe było lepsze ukierunkowanie działań kontroli zakażeń.
Metody badawcze
Badanie miało charakter opisowego, jednorazowego przeglądu środowiskowego i zostało przeprowadzone w maju 2025 r. w szpitalu trzeciego stopnia referencyjności. Pobrano 60 próbek: 31 na oddziale hematologii i 29 na oddziale intensywnej terapii. Wymazy pobierano po rutynowym porannym sprzątaniu, w trakcie normalnego funkcjonowania oddziałów, z odpływów umywalek, baterii umywalkowych, wewnętrznych powierzchni misek ustępowych oraz infrastruktury pomieszczenia brudownika służącej do odprowadzania płynnych odpadów. Obecność dziewięciu wybranych genów oporności oceniano metodą PCR w czasie rzeczywistym. Wynik uznawano za dodatni przy wartości Ct nieprzekraczającej 40; sygnały w zakresie Ct 36–40 traktowano jako bardzo słabe i interpretowano ostrożnie. Badanie wykrywało DNA genów oporności, a nie żywe bakterie.
Rezultaty badań i ich interpretacja
Co najmniej jeden z analizowanych genów wykryto w 40 z 60 próbek, czyli w 66,7%. Odsetek próbek dodatnich był wyższy na hematologii, gdzie wynosił 74,2%, niż na oddziale intensywnej terapii, gdzie wynosił 58,6%. Najczęściej wykrywano blaTEM oraz blaSHV, obecne odpowiednio w 51,7% i 43,3% wszystkich próbek. Gen blaCTX-M stwierdzono w 15% próbek. Spośród genów związanych z karbapenemazami najczęściej wykrywano blaOXA-48-like i blaVIM, po 15% próbek, natomiast blaNDM występował w 10%, a blaIMP i blaKPC po 8,3%. Gen mcr-1 wykryto tylko raz, w odpływie umywalki na oddziale hematologii, przy bardzo słabym sygnale molekularnym.
Najbardziej charakterystycznym wynikiem było wyraźne skupienie genów oporności w odpływach umywalek. Co najmniej jeden gen stwierdzono w 76,2% próbek z odpływów, wobec 60% próbek z baterii umywalkowych, 71,4% z misek ustępowych i 40% z urządzeń w brudowniku. Odpływy wykazywały również największą różnorodność jednocześnie obecnych genów, w tym kombinacje markerów związanych zarówno z β-laktamazami, jak i karbapenemazami. Autorzy wskazują, że takie środowisko może sprzyjać akumulacji materiału biologicznego ze względu na stałą wilgoć, dopływ substancji odżywczych i rozwój biofilmu.
Na oddziale hematologii odnotowano większą różnorodność genów związanych z karbapenemazami niż na oddziale intensywnej terapii. W jednym odpływie umywalkowym izolatki hematologicznej jednocześnie wykryto silne sygnały kilku genów, w tym blaCTX-M, blaTEM, blaSHV, blaKPC i blaVIM, co doprowadziło do wdrożenia dodatkowych działań kontroli zakażeń. Nie stwierdzono jednak kolonizacji ani zakażenia bakterią wielolekooporną u pacjenta korzystającego z tej sali ani u pacjentów przebywających tam przez kolejne sześć miesięcy. Autorzy podkreślają, że obserwacja ta nie była częścią zaplanowanego badania i nie może być traktowana jako dowód braku transmisji środowiskowej.
Wnioski
Badanie wskazuje, że geny oporności na antybiotyki nie są równomiernie rozmieszczone w mokrym środowisku szpitalnym. Najbardziej wyraźnym miejscem ich kumulacji były odpływy umywalek, w których stwierdzano zarówno najwyższy odsetek wyników dodatnich, jak i największą różnorodność wykrywanych genów. Jednorazowa ocena środowiska może więc wspomagać identyfikację miejsc wymagających dokładniejszego nadzoru, przeglądu zasad użytkowania umywalek, postępowania z płynami oraz procedur czyszczenia i dezynfekcji instalacji odpływowej. Autorzy zaznaczają jednak, że obecność DNA genów oporności sama w sobie nie świadczy o obecności żywych drobnoustrojów ani o transmisji na pacjentów.
Ograniczenia zakresu badawczego
Próbki pobrano tylko raz, w jednym okresie, dlatego nie oceniono zmienności zanieczyszczenia w czasie. Metoda PCR wykrywała DNA, ale nie pozwalała potwierdzić żywotności bakterii, ich gatunku, obecności konkretnych alleli ani związku z materiałem klinicznym od pacjentów. Nie wykonywano hodowli, sekwencjonowania ani niezależnego potwierdzania bardzo słabych sygnałów molekularnych. Nie normalizowano również wyników względem całkowitej liczby bakterii, dlatego część różnic między miejscami mogła wynikać z odmiennej ilości biomasy, zwłaszcza biofilmu w odpływach. Autorzy wskazują, że do oceny trwałości rezerwuarów i możliwej transmisji potrzebne są badania powtarzane, uzupełnione o hodowlę, sekwencjonowanie i porównanie z izolatami klinicznymi.
Artykuł dostępny na stronie czasopisma Antibiotics