Kontekst badania
Jakość powietrza wewnętrznego w obiektach ochrony zdrowia ma bezpośrednie znaczenie dla ograniczania zakażeń, bezpieczeństwa pacjentów i personelu oraz prawidłowego funkcjonowania budynku. W szpitalach wymagania dotyczące temperatury, wilgotności, przepływu i wymiany powietrza oraz stężeń zanieczyszczeń są szczególnie istotne ze względu na obecność osób o zwiększonej podatności na zakażenia i ciągłą działalność kliniczną. Na warunki te wpływają jednocześnie parametry instalacji wentylacji i klimatyzacji, zanieczyszczenia pyłowe i chemiczne oraz mikroorganizmy obecne w powietrzu. Autorzy zwracają uwagę, że wiele stosowanych międzynarodowo kryteriów opracowano przede wszystkim na podstawie warunków występujących w klimacie umiarkowanym. Ich bezpośrednie stosowanie w strefie tropikalnej może być problematyczne ze względu na wysoką temperaturę i wilgotność, zwiększone obciążenia wilgocią, ryzyko kondensacji i rozwoju pleśni oraz większe zapotrzebowanie energetyczne instalacji. Jako przykład tych problemów przeanalizowano Malezję.
Cele i hipotezy
Celem przeglądu było uporządkowanie światowych badań dotyczących jakości powietrza w obiektach ochrony zdrowia oraz wskazanie najważniejszych luk w wiedzy. Autorzy analizowali zmiany liczby publikacji w czasie, ich rozmieszczenie geograficzne, rodzaje badanych pomieszczeń, monitorowane parametry jakości powietrza oraz stosowane normy i wytyczne. Osobnym zagadnieniem była ocena sytuacji w Malezji jako przykładzie kraju tropikalnego, w którym międzynarodowe wymagania mogą wymagać dostosowania do lokalnych uwarunkowań klimatycznych i eksploatacyjnych.
Metody badawcze
Przeprowadzono przegląd zakresowy zgodnie z metodyką PRISMA-ScR. Przeszukano bazy Scopus, PubMed i ScienceDirect, uwzględniając publikacje anglojęzyczne z lat 2015–2025 dotyczące rzeczywistych obiektów ochrony zdrowia i zawierające pomiary parametrów jakości powietrza. Ostatecznie zakwalifikowano 215 publikacji, w tym 189 badań pierwotnych i 26 prac przeglądowych. Analizowano m.in. rodzaj pomieszczeń, parametry fizyczne, chemiczne i biologiczne oraz stosowane kryteria oceny. Dla pogłębionego porównania warunków klimatycznych wybrano również 20 badań zawierających dane ilościowe: po dziesięć z regionów tropikalnych oraz z obszarów suchych, subtropikalnych lub umiarkowanych.
Rezultaty badań i ich interpretacja
Liczba badań nad jakością powietrza w obiektach ochrony zdrowia wyraźnie wzrosła po 2019 r., ze szczególnym nasileniem w okresie pandemii COVID-19. Jednocześnie literatura jest nierównomiernie rozłożona geograficznie i tematycznie. Najwięcej badań pochodziło z Iranu i Stanów Zjednoczonych, natomiast wiele obszarów Afryki, Ameryki Południowej i Azji Południowo-Wschodniej pozostaje słabo rozpoznanych.
Najczęściej badano sale operacyjne, które występowały w około 44% analizowanych prac pierwotnych, oraz oddziały intensywnej terapii, obecne w około 35% badań. Znacznie mniej uwagi poświęcano pomieszczeniom intensywnie użytkowanym, lecz nieobjętym tak rygorystyczną kontrolą środowiska. Poczekalnie dla pacjentów analizowano w mniej niż 2% prac, mimo że wysoka liczba użytkowników i długi czas przebywania mogą sprzyjać pogorszeniu jakości powietrza. Niedostatecznie reprezentowane były również poradnie stomatologiczne, stanowiska pracy personelu i inne wspólne przestrzenie kliniczne.
Najczęściej mierzonymi zanieczyszczeniami były mikroorganizmy obecne w powietrzu oraz pył zawieszony. Zanieczyszczenia mikrobiologiczne analizowano w 119 badaniach, a pył w 93. Znacznie rzadziej oceniano parametry pozwalające wnioskować o skuteczności wentylacji. Stężenie dwutlenku węgla mierzono w około 15% badań, a przepływ lub prędkość powietrza jeszcze rzadziej. Oznacza to, że liczne badania koncentrują się na skutkach w postaci obecności zanieczyszczeń, nie obejmując równocześnie parametrów instalacyjnych potrzebnych do interpretacji sposobu ich rozprzestrzeniania. Stosunkowo niewiele prac uwzględniało także lotne związki organiczne, tlenek węgla, ozon czy formaldehyd.
Widoczny był również brak jednolitości kryteriów oceny. Najczęściej przywoływano wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia, a następnie dokumenty ASHRAE i ISO, jednak około 35% badań nie podawało żadnego standardu odniesienia. Utrudnia to porównywanie wyników pomiędzy obiektami i krajami.
Przykład Malezji pokazuje dodatkowe znaczenie klimatu. Lokalna literatura jest nadal ograniczona, a kraj nie dysponuje kompleksowymi wymaganiami jakości powietrza opracowanymi specjalnie dla obiektów ochrony zdrowia. Stosowane są głównie ogólne krajowe wytyczne lub standardy międzynarodowe. Tymczasem w badaniach tropikalnych występowały wyższe poziomy wilgotności; w zestawieniu autorów wartości z Malezji dochodziły do 92%. Utrzymywanie sztywnych wartości opracowanych dla innych stref klimatycznych może jednocześnie zwiększać obciążenie instalacji wentylacji i klimatyzacji oraz zużycie energii. Autorzy wskazują więc na potrzebę podejścia dostosowanego do klimatu, zamiast bezpośredniego przenoszenia jednego zestawu wymagań do wszystkich regionów.
Wnioski
Przegląd potwierdza rosnące znaczenie jakości powietrza jako elementu bezpieczeństwa środowiska szpitalnego, ale wskazuje, że obecna baza badawcza jest niepełna. Potrzebne są badania obejmujące równocześnie zanieczyszczenia biologiczne, pyłowe i chemiczne oraz rzeczywiste parametry pracy wentylacji. Należy także rozszerzyć monitoring poza sale operacyjne i oddziały intensywnej terapii. W regionach tropikalnych zasadne jest opracowywanie lub adaptowanie wymagań jakości powietrza z uwzględnieniem lokalnego klimatu, charakterystyki budynków, możliwości technicznych instalacji oraz konsekwencji energetycznych.
Ograniczenia zakresu badawczego
Przegląd obejmował wyłącznie publikacje anglojęzyczne, przez co część badań regionalnych i lokalnych dokumentów mogła zostać pominięta. Poszczególne prace znacznie różniły się sposobem pobierania próbek, czasem pomiarów, zakresem analizowanych parametrów i formatem raportowania, co ogranicza możliwość bezpośrednich porównań ilościowych. Niewiele badań prowadziło jednoczesny pomiar parametrów fizycznych, chemicznych, biologicznych i wskaźników pracy wentylacji. Ponieważ była to analiza zakresowa, autorzy nie przeprowadzili formalnej oceny jakości metodologicznej każdego włączonego badania.
Artykuł dostępny na stronie czasopisma Discover Environment