Autor: dr inż. Anna Rolewicz-Kalińska
Zagrożenia zdrowotne dla pracowników ochrony zdrowia w łańcuchu postępowania z odpadami medycznymi
1. Wprowadzenie
Około 85% odpadów wytwarzanych w placówkach ochrony zdrowia stanowią odpady inne niż niebezpieczne, natomiast pozostała część jest klasyfikowana jako odpady niebezpieczne. Do tej grupy zalicza się m.in. odpady zakaźne i patologiczne, odpady ostre, farmaceutyczne i cytotoksyczne, chemiczne oraz promieniotwórcze (Cirstea et al., 2025). Poszczególne kategorie odpadów charakteryzują się odmiennym profilem zagrożeń – od możliwości transmisji czynników zakaźnych, przez działanie toksyczne i żrące, po ryzyko urazów fizycznych, np. ostrymi narzędziami.
Ryzyko dla zdrowia pracowników może występować na różnych etapach postępowania z odpadami medycznymi. Pierwszym punktem narażenia jest miejsce udzielania świadczenia medycznego, w którym odpad powstaje i powinien zostać bezpośrednio zaklasyfikowany oraz umieszczony w odpowiednim pojemniku. Szczególne znaczenie mają obszary o dużej intensywności procedur inwazyjnych i zintensyfikowanej produkcji odpadów potencjalnie zakaźnych. Ibáñez-Cruz et al. (2025) wskazali w tym kontekście przede wszystkim blok operacyjny, oddział ratunkowy, oddziały intensywnej terapii i pracownie diagnostyczne. Z kolei Kaposi et al. (2024) stwierdzili wyższe wskaźniki wytwarzania niebezpiecznych odpadów medycznych w specjalnościach chirurgicznych, anestezjologii i intensywnej terapii oraz opiece nad pacjentami w stanach nagłych, co jest zgodne z badaniem Ibáñez-Cruz et al. (2025). Znaczenie etapu bezpośrednio poprzedzającego wyrzucenie odpadu jest szczególnie widoczne w przypadku ostrych narzędzi. Cook et al. (2023) wykazali, że zakłucia i zranienia występowały przede wszystkim w obszarach klinicznych, przy czym ponad połowę odnotowywano na oddziałach szpitalnych. Znaczna część zdarzeń miała miejsce podczas wykonywania procedury medycznej lub bezpośrednio po jej zakończeniu, jeszcze przed umieszczeniem ostrego narzędzia w pojemniku (Cook et al., 2023). Narażenie zawodowe nie ogranicza się wyłącznie do personelu medycznego. Obejmuje również personel pomocniczy i techniczny, pracowników pralni, osoby odpowiedzialne za utrzymanie czystości oraz transport odpadów, a także pracowników uczestniczących w ich przetwarzaniu i unieszkodliwianiu odpadów medycznych (Cirstea et al., 2025). Cook et al. (2023) wskazują, że podczas magazynowania, zbierania i transportu odpadów szczególnie narażoną grupą stają się pracownicy fizycznie zajmujący się ich obsługą, ponieważ są najbardziej narażeni na bezpośredni kontakt z niewłaściwie zabezpieczonymi odpadami. Potwierdza to publikacja Satapathy et al. (2026), dotycząca osób odpowiedzialnych za zbieranie, transport, przetwarzanie i unieszkodliwianie odpadów medycznych zakaźnych, w której wykazano znaczące obciążenie urazami ostrymi narzędziami i zakażeniami zawodowymi. Lee et al. (2022) zwracają uwagę, że błędy w gromadzeniu (niewłaściwe miejsce gromadzenia odpadów, niewłaściwe pojemniki/worki, złe oznaczenie) i opóźnienia w ich odbiorze i unieszkodliwianiu mogą również rozszerzać potencjalne narażenie poza osoby bezpośrednio obsługujące odpady medyczne, narażając na ekspozycję osoby przypadkowe – pacjentów, innych pracowników placówki oraz mieszkańców z otoczenia zakładów transportujących i przetwarzających odpady. Z tego względu zagrożenia związane z odpadami medycznymi powinny być analizowane w odniesieniu do całego łańcucha gospodarowania odpadami oraz różnych grup zawodowych mających z nimi kontakt.
Niniejszy tekst analizuje główne zagrożenia zdrowotne związane z gospodarowaniem odpadami medycznymi, ze szczególnym uwzględnieniem narażenia zawodowego personelu ochrony zdrowia oraz innych grup pracowników mających kontakt z tymi odpadami. Analizie poddano zagrożenia chemiczne i biologiczne występujące na różnych etapach łańcucha postępowania z odpadami medycznymi.
2. Zagrożenia chemiczne
Istotną grupę zagrożeń zawodowych dla personelu medycznego stanowi ekspozycja na substancje chemiczne występujące w środowisku szpitalnym, w tym obecne w odpadach medycznych powstających podczas diagnostyki, leczenia i działalności laboratoryjnej.
Badanie przekrojowe obejmujące 608 pracowników szpitala wykazało zależności pomiędzy częstotliwością narażenia na wybrane czynniki chemiczne a występowaniem dolegliwości ze strony układu oddechowego, skóry i wątroby oraz innych problemów zdrowotnych (Taskingul et al., 2024). W przeglądzie Cirstea et al. (2025) podkreślono dodatkowo, że osoby narażone na niebezpieczne odpady medyczne mogą być eksponowane przez inhalację, kontakt ze skórą lub błonami śluzowymi, połknięcie, a w przypadku niektórych kategorii odpadów również przez zakłucia i inne urazy.
Jednym z najistotniejszych źródeł zagrożeń są odpady farmaceutyczne (kod odpadu 18 01 09) i odpady po środkach cytotoksycznych i cytostatycznych (kod odpadu 18 01 08*). Obejmują one m.in. przeterminowane lub niewykorzystane leki, rozlane preparaty, odpady po lekach przeciwnowotworowych, fiolki, rękawice i inne materiały skażone substancjami cytotoksycznymi, a także mocz, kał i wymiociny pacjentów zawierające cytostatyki lub ich metabolity. Cirstea et al. (2025) wskazują, że głównymi drogami ekspozycji na te odpady są inhalacja cząstek zawieszonych w powietrzu oraz wchłanianie przez skórę, ale możliwe są również przypadkowe zakłucia, inne rany kłute oraz kontakt z płynami ustrojowymi pacjentów leczonych chemioterapią. Bezpośredni kontakt z cytostatykami może powodować wysypkę, zapalenie i podrażnienie skóry, owrzodzenia błon śluzowych oraz podrażnienie gardła i oczu. W przeglądzie wskazano także na zwiększoną częstość samoistnych poronień i wad wrodzonych u potomstwa kobiet z wcześniejszą zawodową ekspozycją na leki przeciwnowotworowe (Cirstea et al., 2025). Z kolei w badaniu Taskingul et al. (2024) osoby często narażone na chemioterapeutyki miały 3,54-krotnie większe szanse występowania problemów ze strony układu oddechowego oraz 3,99-krotnie większe szanse występowania żylaków w porównaniu z osobami nienarażonymi. Autorzy, odwołując się do wcześniejszych badań, wskazują ponadto, że zawodowa ekspozycja na leki przeciwnowotworowe była wiązana z około dwukrotnym wzrostem ryzyka samoistnego poronienia, szczególnie we wczesnym okresie ciąży. Jednocześnie podkreślają, że wyniki szerszych analiz dotyczących wpływu narażenia zawodowego na przebieg ciąży pozostają niejednoznaczne i wymagają dalszych badań. Niemniej jednak oba badania wskazują na potencjalny wpływ odpadów po środkach cytostatycznych na rozrodczość.
https://picryl.com/media/chemotherapy-bottles-nci-609e25 licencja. Cc
Kolejną grupę zagrożeń chemicznych, które mają związek z gospodarką odpadami medycznymi stanowią środki sterylizujące i dezynfekujące. Z jednej strony opakowania po środkach do sterylizacji i dezynfekcji stają się odpadami medycznymi lub chemicznymi (kod odpadu 18 01 06* lub 18 01 07), z drugiej środki te są wykorzystywane do czyszczenia i dezynfekcji pojemników przeznaczonych do gromadzenia odpadów medycznych. Przegląd literatury wskazuje, że w przypadku środków sterylizujących stwierdzono wzrost częstości problemów z wątrobą: iloraz szans wynosił 3,70 dla ekspozycji sporadycznej oraz 7,96 dla ekspozycji częstej. Częste narażenie wiązało się także ze zwiększoną częstością problemów skórnych. W przypadku środków dezynfekujących częsta ekspozycja była związana z większym prawdopodobieństwem występowania alergii, dolegliwości neurologicznych oraz problemów ze strony układu oddechowego; odpowiednie wartości ilorazu szans wynosiły 2,47, 2,64 i 2,33 (Taskingul et al., 2024). Cirstea et al. (2025) zwracają z kolei uwagę, że środki dezynfekujące, w tym związki chloru (dezynfekcja powierzchni skażonych materiałem biologicznym oraz wymagających działania sporobójczego) i czwartorzędowe związki amoniowe (środki do rutynowej dezynfekcji powierzchni niekrytycznych), mogą wykazywać właściwości żrące, a reakcja chloru z materią organiczną w słabo wentylowanych pomieszczeniach może prowadzić do powstawania chloru gazowego stanowiącego zagrożenie inhalacyjne.
Wśród substancji wykorzystywanych w laboratoriach szczególne znaczenie ma formaldehyd, stosowany najczęściej do utrwalania materiału biologicznego. W przypadku zużytych preparatów tkankowych utrwalonych w środkach chemicznych, np. formalinie, problemem może być ich jednoznaczna klasyfikacja, ponieważ odpad łączy cechy odpadu anatomicznego (traktowanego zwykle jako odpad potencjalnie zakaźny (kod odpadu 18 01 02*) oraz odpadu chemicznego zawierającego substancje niebezpieczne. W praktyce materiał tkankowy przechowywany w formalinie może być przekazywany do unieszkodliwienia w całości jako odpad medyczny o kodzie 18 01 02*, natomiast formalina występująca jako odrębny strumień odpadu jest klasyfikowana jako odpad chemiczny, zwykle 18 01 06*. W badaniu Taskingul et al. (2024) wraz ze wzrostem częstotliwości ekspozycji na formaldehyd zwiększała się częstość problemów dotyczących wątroby i skóry. Dla częstej ekspozycji iloraz szans wynosił 5,02 dla problemów z wątrobą i 2,73 dla problemów skórnych. Cirstea et al. (2025) klasyfikują formaldehyd i inne lotne związki chemiczne jako substancje mogące powodować uszkodzenia przy kontakcie ze skórą, oczami lub drogami oddechowymi. W czynnikach chemicznych stanowiących źródło ryzyka, identyfikowanych w odpadach powstających w placówkach medycznych i laboratoriach, autorzy wymieniają również m.in. ksylen, toluen, metanol, formalinę, zużyte środki dezynfekujące, rozpuszczalniki oraz odpadowe gazy anestetyczne.
Jednym z mniej groźnych, ale bardzo często deklarowanych, czynników narażenia jest lateks. W badaniu (Taskingul et al., 2024) stwierdzono zależność pomiędzy częstotliwością ekspozycji na lateks a dolegliwościami skórnymi, natomiast nie wykazano istotnego statystycznie związku z występowaniem alergii.
3. Zagrożenia biologiczne
Jednym z najistotniejszych źródeł zagrożeń biologicznych związanych z odpadami medycznymi są zakłucia igłami i zranienia innymi ostrymi narzędziami, dotyczy to głównie odpadów ostrych o właściwościach potencjalnie zakaźnych które mogą się znajdować w odpadach o kodach 18 01 02* (odpady anatomiczne, „zanieczyszczone” ostrzami) lub odpady o kodzie 18 01 03* (inne odpady potencjalnie zakaźne, w tym odpady ostre np. umieszczone w workach lub przepełnionym pojemniku). Błędnie skalsyfikowane lub gromadzone odpady ostre mogą się trafić również w odpadach traktowanych jako inne niż niebezpieczne – odpad o kodzie 18 01 04. Przegląd Cook et al. (2023) wskazuje, że niewłaściwe postępowanie z odpadami ostrymi w miejscu ich wytwarzania (błędy w usuwaniu i segregacji), podczas transportu wewnętrznego i magazynowania oraz dalszego postępowania, należy do kluczowych zagrożeń dla zdrowia pracowników ochrony zdrowia i podmiotów zajmujących się postępowaniem z odpadami medycznymi. Ostre narzędzia, w tym igły, strzykawki, skalpele, zestawy infuzyjne, pipety, ostrza i stłuczone szkło, mogą prowadzić do naruszenia ciągłości tkanek, zapewniając bezpośrednią drogę kontaktu z czynnikami zakaźnymi. Cirstea et al. (2025) podkreślają, że zużyte igły i strzykawki mogą być zanieczyszczone patogenami i dlatego nieprawidłowe postępowanie z nimi zwiększa ryzyko transmisji zakażeń. Odpady klasyfikowane jako zakaźne (kod 18 01 03*) należy traktować jako potencjalny nośnik drobnoustrojów chorobotwórczych, ponieważ w chwili wyrzucenia nie można jednoznacznie określić, czy konkretny przedmiot zawiera czynnik zakaźny. Najczęściej taką klasyfikację stosuje się w odniesieniu, do odpadów które miały kontakt z materiałem biologicznym lub są nim zanieczyszczone. Transmisja może zachodzić przez uszkodzenia skóry, otarcia i rany kłute, przez błony śluzowe, inhalację skażonych aerozoli lub przypadkowe połknięcie. Szczególne zagrożenie stanowią wysoko skoncentrowane hodowle patogenów (w odpadach z laboratorium) oraz skażone odpady ostre (zanieczyszczone materiałem biologicznym). Zgodnie z dostępnymi badaniami zranienie zanieczyszczonym ostrym narzędziem może prowadzić m.in. do transmisji wirusa zapalenia wątroby typu B, wirusa zapalenia wątroby typu C oraz ludzkiego wirusa niedoboru odporności (HIV). Według danych przytoczonych przez Mol et al. (2022) ryzyko zakażenia po zranieniu ostrym narzędziem, wcześniej użytym u zakażonego pacjenta, wynosi 18–30% dla wirusa zapalenia wątroby typu B, 1,8% dla wirusa zapalenia wątroby typu C oraz 0,3% dla wirusa HIV. Podobne informacje znajdują się w przeglądzie Cirstea et al. (2025), w którym również wskazano, że nieprawidłowo zagospodarowane odpady ostre stanowią szczególne zagrożenie transmisją ww. wirusów. Wskazano ponadto, że igły z kanałem wewnętrznym wiążą się z większym ryzykiem transmisji niż igły pełne.
https://www.flickr.com/photos/benny_lin/252934863 licencja cc
Ryzyko urazów jest ponadto zależne od sposobu postępowania z odpadami ostrymi. Cook et al. (2023) opisują, że 15% urazów wiązało się z nieprawidłowym zamknięciem pojemników na odpady ostre (pojemniki niedomknięte i/lub przepełnione), natomiast 85% było następstwem obecności ostrych przedmiotów w workach (nieprawidłowa segregacja). Wskazują ponadto, że urazy zdarzają się pracownikom odpowiedzialnym za odbiór i magazynowanie odpadów, a także personelowi pralni, gdy ostre przedmioty pozostają na skutek niedopatrzenia np. w pościeli. Cirstea et al. (2025) z kolei wymieniają wśród grup narażonych lekarzy, pielęgniarki i personel pomocniczy, pracowników utrzymania szpitala, osoby sprzątające, personel pralni i transportu, a także pracowników zajmujących się unieszkodliwianiem odpadów. Skalę zagrożenia potwierdzają wyniki przeglądu obejmującego 14 badań prowadzonych w warunkach ograniczonych zasobów. Łączna częstość zakłuć i zranień ostrymi narzędziami wśród osób zajmujących się odpadami medycznymi wyniosła 26,4%. Częstość zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu B wynosiła 5,8%, a wirusem zapalenia wątroby typu C – 2,4%. Autorzy podkreślają jednak bardzo dużą zmienność wyników pomiędzy badaniami, dlatego wartości te wymagają ostrożnej interpretacji (Satapathy et al., 2026). Z kolei w badaniu przeprowadzonym wśród 407 pracowników ochrony zdrowia w Sri Lance 13,8% respondentów deklarowało zakłucie lub zranienie ostrym narzędziem w ciągu poprzednich 12 miesięcy (Udayanga et al., 2023).
4. Ryzyko zakażeń szpitalnych
Nieprawidłowe postępowanie z odpadami medycznymi, w szczególności zakaźnymi i wysoko zakaźnymi, może sprzyjać rozprzestrzenianiu patogenów w środowisku szpitalnym. Do odpadów wymagających szczególnej ostrożności należą materiały zanieczyszczone materiałem biologicznym (krwią i płynami ustrojowymi), odpady mikrobiologiczne z laboratoriów oraz odpady powstające podczas opieki nad pacjentami zakaźnymi (pacjenci izolowani lub z oddziałów zakaźnych). Cirstea et al. (2025) wskazują, że odpady zakaźne mogą zawierać bakterie, wirusy, pasożyty lub grzyby w stężeniach wystarczających do wywołania choroby, w szczególności u osób podatnych (np. o obniżonej odporności lub osób starszych). W badaniu ośrodka leczenia gorączki Lassa w Nigerii jako potencjalne źródła transmisji czynników chorobotwórczych wskazano krew, płyny ustrojowe, zużyte igły i skażone opatrunki. Autorzy podkreślili, że niewłaściwe postępowanie z takimi odpadami może zwiększać narażenie osób zajmujących się odpadami i sprzyjać transmisji zakażeń w placówce medycznej. Autorzy wskazali ponadto, że zagrożenia wynikające z nieprawidłowej segregacji, niebezpiecznego magazynowania i niewłaściwego unieszkodliwiania odpadów, szczególnie istotne w warunkach leczenia chorób wysoce zakaźnych (Utip et al., 2025).
Wśród drobnoustrojów potencjalnie związanych z odpadami medycznymi autorzy wymieniają m.in. Staphylococcus spp., w tym metycylinoopornego Staphylococcus aureus, a także inne bakterie, wirusy i grzyby mogące być przenoszone przez krew, płyny ustrojowe, wydzieliny, kontakt ze skórą lub drogą oddechową.
https://pl.123rf.com/zdjecia-seryjne/staphylococcus_aureus.html
Znaczenie prawidłowego gospodarowania odpadami medycznymi potwierdzają obserwacje kliniczne. W badaniu przeprowadzonym w prywatnej klinice analizowano zakażenia wywołane przez trzy często występujące patogeny bakteryjne: Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa oraz Klebsiella pneumonia. Po wdrożeniu programu szkoleniowego i poprawie zasad gospodarowania odpadami medycznymi liczba zakażeń zmniejszyła się z kilku przypadków miesięcznie w pierwszych siedmiu miesiącach roku do braku nowych przypadków w ostatnich trzech miesiącach roku. Autorzy wiążą ten spadek z poprawą systemu gospodarowania odpadami medycznymi w placówce oraz przestrzeganiem procedur bezpieczeństwa (Ibáñez-Cruz et al., 2025). W badaniu Kaposi et al. (2024) wykazano z kolei bardzo silną dodatnią korelację pomiędzy częstością występowania zakażeń związanych z opieką zdrowotną a ilością wytwarzanych niebezpiecznych odpadów medycznych. W analizowanym badaniu zakażenia traktowano równocześnie jako jeden z czynników wpływających na ilość wytwarzanych odpadów niebezpiecznych, ponieważ opieka nad pacjentami zakaźnymi zwiększa zużycie materiałów jednorazowych, środków ochronnych i innych materiałów klasyfikowanych następnie jako odpady medyczne niebezpieczne (głównie zakaźne – kod 18 01 03*). Wyniku tego badania nie należy więc interpretować jako dowodu, że większa ilość odpadów bezpośrednio powoduje większą liczbę zakażeń, ponieważ zależność pomiędzy zakażeniami a strumieniem odpadów zakaźnych (niebezpiecznych) ma charakter dwukierunkowy: zakażenia zwiększają ilość odpadów medycznych zakaźnych, natomiast błędy w ich segregacji, magazynowaniu, transporcie i unieszkodliwianiu mogą tworzyć dodatkowe drogi narażenia.
Z perspektywy profilaktyki kluczowe znaczenie ma ograniczenie kontaktu pracowników i innych osób z materiałem potencjalnie zakaźnym na każdym etapie postępowania z odpadami medycznymi. Cirstea et al. (2025) podkreślają ponadto znaczenie działań związanych z unikaniem powstawania odpadów, ich minimalizacją i segregacją u źródła, zgodnie z hierarchią sposobów postępowania z odpadami. W przypadku odpadów zakaźnych i ostrych szczególne znaczenie ma prawidłowa segregacja już w miejscu ich powstawania. Środki ochrony indywidualnej, w tym odpowiednio dobrane rękawice, odzież i obuwie ochronne oraz ewentualnie ochrona oczu i twarzy, stanowią dodatkową barierę ochronną, jednak nie mogą zastępować prawidłowej segregacji, stosowania dopasowanych i dobrej jakości pojemników na odpady oraz właściwej organizacji zbierania i transportu odpadów medycznych. Alotaibi et al. (2026) również wskazują, że dostępność środków ochrony indywidualnej, właściwych pojemników oraz praktyczne i systematyczne szkolenia są elementami warunkującymi bezpieczeństwo całego systemu postępowania z odpadami. W przypadku pracowników mających kontakt z odpadami zakaźnymi i ostrymi istotnym elementem profilaktyki jest ponadto stosowanie szczepień ochronnych, w szczególności przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (HBV) (Satapathy et al., 2026).
5. Podsumowanie
Odpady medyczne stanowią istotne źródło zagrożeń zdrowotnych, nie tylko ze względu na swoje właściwości biologiczne i chemiczne, ale również ze względu na sposób, w jaki są wytwarzane, segregowane, magazynowane, transportowane i unieszkodliwiane. Ryzyko pojawia się już w miejscu powstawania odpadu, szczególnie podczas procedur medycznych i bezpośrednio po ich zakończeniu, a następnie może być przenoszone na kolejne etapy systemu gospodarowania odpadami.
Ograniczanie ryzyka powinno zatem opierać się na podejściu systemowym obejmującym zapobieganie powstawaniu odpadów, właściwą segregację u źródła, bezpieczne postępowanie z odpadami ostrymi i zakaźnymi oraz chemikaliami, prawidłowe magazynowanie i transport, odpowiednie środki ochrony indywidualnej, szczepienia oraz regularne szkolenia personelu. Szczególne znaczenie ma identyfikowanie miejsc i etapów procesu, w których dochodzi do największej ekspozycji, ponieważ umożliwia to kierowanie działań profilaktycznych do tych grup pracowników i obszarów placówki, w których są one najbardziej potrzebne.
Bibliografia
- Alotaibi, S. S., Alenezi, A. N., Alzahrani, A. G., Alharbi, Y. J., Alotaibi, Y. A., Alotaibi, T. A., Alotaibi, A. M., Almajid, H. A., Alqahtani, N. M., & Alajlan, F. A. (2026). The role of healthcare workers in safe medical waste segregation: A narrative review. International Journal of Aquatic Research and Environmental Studies, 6(S4), 759-763. https://doi.org/10.70102/IJARES/V6S4/6-S4-1088
- Cirstea, I., Radu, A.-F., Radu, A., Tit, D. M., & Bungau, G. S. (2025). Healthcare waste toxicity: From human exposure to toxic mechanisms and management strategies. Journal of Xenobiotics, 15, 155. https://doi.org/10.3390/jox15050155
- Cook, E., Woolridge, A., Stapp, P., Edmondson, S., & Velis, C. A. (2023). Medical and healthcare waste generation, storage, treatment and disposal: A systematic scoping review of risks to occupational and public health. Critical Reviews in Environmental Science and Technology, 53(15), 1452-1477. https://doi.org/10.1080/10643389.2022.2150495
- Fadaei, A. (2023). Comparison of medical waste management methods in different countries: A systematic review. Reviews on Environmental Health, 38(2), 339-348. https://doi.org/10.1515/reveh-2021-0170
- Ibáñez-Cruz, A. J. A., Vergara-Florián, A. M. E., & Algoner, W. C. (2025). Hospital solid waste management strategies to prevent healthcare-associated infections from occupational exposure to bloodborne pathogens and improve occupational safety. Frontiers in Public Health, 13, 1499463. https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1499463
- Kaposi, A., Nagy, A., Gomori, G., & Kocsis, D. (2024). Analysis of healthcare waste and factors affecting the amount of hazardous healthcare waste in a university hospital. Journal of Material Cycles and Waste Management, 26, 1169-1180. https://doi.org/10.1007/s10163-024-01890-1
- Lee, S. M., & Lee, D. (2022). Effective medical waste management for sustainable green healthcare. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(22), 14820. https://doi.org/10.3390/ijerph192214820
- Mol, M. P. G., Zolnikov, T. R., Neves, A. C., dos Santos, G. R., Tolentino, J. L. L., de Vasconcelos Barros, R. T., & Heller, L. (2022). Healthcare waste generation in hospitals per continent: A systematic review. Environmental Science and Pollution Research, 29, 42466-42475. https://doi.org/10.1007/s11356-022-19995-1
- Satapathy, P., Gaidhane, A. M., Vadia, N., Menon, S. V., Chennakesavulu, K., Panigrahi, R., Sah, S., Samantaray, K., Rao, S. G., Goh, K. W., Mehta, R., Shabil, M., Singh, M., Mawejje, E., & Bushi, G. (2026). Occupational hazard among biomedical waste handlers in low-resource settings: A systematic review and meta-analysis. Health Science Reports, 9, e72083. https://doi.org/10.1002/hsr2.72083
- Singh, H., YT, K., Mishra, A. K., Singh, M., Mohanto, S., Ghumra, S., Seelan, A., Mishra, A., Kumar, A., Pallavi, J., Ahmed, M. G., Sangeetha, J., & Thangadurai, D. (2024). Harnessing the foundation of biomedical waste management for fostering public health: Strategies and policies for a clean and safer environment. Discover Applied Sciences, 6, 89. https://doi.org/10.1007/s42452-024-05735-2
- Taskingul, A. B., Kiran, S., & Emerce, E. (2024). Comparison of health complaints, occupational risks, and occupational health practices of healthcare workers according to professions and departments in the hospital. Cureus, 16(7), e65614. https://doi.org/10.7759/cureus.65614
- Udayanga, L., Sahana, L., Perera, A., Ranasinghe, K., & Ranathunge, T. (2023). Knowledge, perceptions and practices on healthcare waste management and associated occupational health hazards among healthcare professionals in the Colombo District, Sri Lanka: A cross-sectional study. Frontiers in Public Health, 11, 1215648. https://doi.org/10.3389/fpubh.2023.1215648
- Utip, I., Krayer, A., & Williams, S. (2025). Waste handlers’ health and experiences of healthcare waste management in a Lassa fever treatment centre in Nigeria. Global Health Journal, 9, 37-45. https://doi.org/10.1016/j.glohj.2025.02.007