Autor: dr hab. inż. Anna Bogdan, prof. PW

Praca w sali operacyjnej wymaga precyzji, długotrwałego skupienia i współdziałania wszystkich członków zespołu medycznego. Zbyt ciepłe warunki, wilgotna odzież czy odczuwanie chłodu mogą zawsze zwiększać uciążliwość pracy, jednakże szczególnie w salach operacyjnych  jest to problem, gdyż podczas zabiegu nie ma możliwości zmiany odzieży lub odejścia od stanowiska. Komfort cieplny, rozumiany jako zadowolenie z warunków środowiska cieplnego, jest więc istotnym elementem warunków wykonywania pracy, którzy może wpływać na precyzję jej wykonywania, jednakże jego zapewnienie w obiektach ochrony zdrowia jest szczególnie trudne ze względu m.in. na odmienne potrzeby pacjentów i personelu oraz zróżnicowanie wykonywanych czynności (Zhao i in., 2026; Yuan i in., 2022; Khodakarami i in., 2016).

Skalę problemu pokazuje m.in. badanie Ćwiklińskiej i in. (2022), obejmujące 158 polskich, aktywnych lekarzy zabiegowych. Tylko 13,9% respondentów uznało środowisko cieplne za komfortowe, natomiast pozostali ocenili je jako lekko niekomfortowe, niekomfortowe lub bardzo niekomfortowe. W odpowiedziach pojawiały się uwagi o nadmiernym poceniu, osłabieniu i trudnościach z koncentracją. Lekarze wiązali je m.in. z odzieżą utrudniającą wymianę ciepła, oddziaływaniem lamp i problemami z regulacją klimatyzacji. Badanie prowadzono podczas pandemii COVID-19, kiedy dodatkowe środki ochrony mogły nasilać te odczucia.

Oprócz negatywnych odczuć praca w zbyt ciepłym środowisku w odzieży chirurgicznej może powodować wzrost temperatury skóry oraz temperatury i wilgotności w przestrzeni między ciałem a odzież, co wskazuje, że oddawanie ciepła i wilgoci podczas pracy jest utrudnione a wraz z wydłużaniem operacji rośnie znaczenie narastającego pocenia i zmęczenia (Bogdan i in., 2011, Zwolińska i Bogdan, 2013, 2016). Wpływ takich warunków na sprawność zawodową wymaga jednak rozróżnienia między odczuciami pracowników i zmianami w ich wskaźnikach fizjologicznych a obiektywnie mierzoną wydajnością. W badaniu Byrne i in. (2023), w którym zastosowano metody chłodzenia chirurgów ortopedów, zaobserwowano poprawę komfortu oraz zmniejszenie odczuwania zmęczenia i wysiłku, co jednak nie wpływało na poprawę wyników testów szybkości przetwarzania informacji ani pamięci wzrokowej. Można zatem założony, że w przypadku tego rodzaju pracy dyskomfort nie oznacza jednocześnie pogorszenia każdego rodzaju sprawności, podobnie jak deklarowane trudności z koncentracją nie są bezpośrednim dowodem większej liczby błędów operacyjnych.

Parametry wpływające na komfort cieplny w salach operacyjnych

Generalnie odczucia cieplne ludzi wynikają z bilansu między ciepłem wytwarzanym w organizmie a ciepłem odbieranym przez otoczenie. W klasycznej ocenie komfortu cieplnego uwzględnia się sześć podstawowych wielkości: temperaturę powietrza, średnią temperaturę promieniowania, prędkość powietrza, jego wilgotność względną, poziom tempa metabolizmu oraz izolacyjność cieplną odzieży. Cztery pierwsze opisują otaczające środowisko cieplne, a dwie pozostałe wiążą się z cechami użytkownika. Łączna analiza obu obszarów pozwala wyjaśnić, dlaczego określona temperatura jest dla jednej osoby odpowiednia, a dla innej zbyt wysoka lub zbyt niska.

Patrząc pod kątem środowiska cieplnego – temperatura powietrza wpływa na wymianę ciepła na drodze konwekcji, średnia temperatura promieniowania opisuje cieplne oddziaływanie otaczających powierzchni, zatem mając na uwadze, że więcej ciepła wymieniane jest z otoczeniem poprzez promieniowanie, można zauważyć, że przy tej samej temperaturze powietrza człowiek może odczuwać inne warunki w pobliżu ciepłych urządzeń niż przy chłodnych powierzchniach. Prędkość powietrza wpływa na intensywność wymiany ciepła przez konwekcję, więc wysoka prędkość z jednej strony ułatwia chłodzenie ciała, ale z drugiej – powoduje ryzyko przeciągu, czyli niepożądanego miejscowego wychłodzenie ciała. Wilgotność względna powietrza odpowiada natomiast za możliwość oddawania ciepła z ciała do otoczenia poprzez parowanie, co jest szczególnie ważne w przypadku intensywnego pocenia użytkowników.

Patrząc pod kątem organizmu użytkownika  – tempu metabolizmu zależy głównie od aktywności fizycznej podczas wykonywania pracy, przy czym większa aktywność fizyczna oznacza większą ilość ciepła wymagającego odprowadzenia. Z drugiej strony odzież chirurgiczna stanowi barierę przed oddawaniem ciepła do otoczenia, jak również odparowaniem potu.

Patrząc natomiast całościowo, można zauważyć, że w salach operacyjnych wszystkie te zależności występują jednocześnie, a możliwości ich kształtowania ograniczają wymagania zabiegu, ochrony personelu i bezpieczeństwa pacjenta. Temperatura powietrza jest zwykle regulowana dla pomieszczenia, jednak rzeczywiste warunki przy stanowiskach nie muszą być jednakowe. Operator znajdujący się pod lampą, instrumentariusz w zasięgu nawiewu i anestezjolog  przy aparacie do znieczulenia mogą być poddani różnemu oddziaływaniu promieniowania i przepływu powietrza (Mora i in., 2001; Van Gaever i in., 2014). Szczególne znaczenie ma tu oświetlenie operacyjne – promieniowanie lamp może powodować powoduje miejscowy dyskomfort głowy i górnej części ciała (Mora i in., 2001), a w rezultacie temperatura powietrza, która według obliczeń powinna zapewniać korzystne warunki dla całego ciała, nie gwarantuje rzeczywistego komfortu operatora. Jednocześnie oddziaływanie lamp łączy się z pracą wentylacji, ponieważ oprawy i pozostałe wyposażenie mogą zmieniać kierunek przepływu powietrza nad stołem. Powietrze docierające do użytkownika może ułatwiać odprowadzanie ciepła albo powodować miejscowy chłód, zależnie od prędkości, temperatury i osłonięcia ciała odzieżą. Warunki te zmieniają się również w czasie, tj. intensywność aktywności i pozycja ciała w odzieży ochronnej wpływają na bilans cieplny w kolejnych fazach zabiegu. Z tej przyczyny ocena wykonana przed rozpoczęciem operacji może nie odzwierciedlać sytuacji po godzinie pracy.

Rozbieżność między odczuciami poszczególnych członków zespołu medycznego zbadali jako pierwsi Wyon i współautorzy (1968) w badaniu obejmującym 30 bloków operacyjnych i ponad 2500 zestawów odpowiedzi. W analizowanej sali większości chirurgów odpowiadała temperatura powietrza równa około 19°C, natomiast anestezjolodzy preferowali około 21,5°C. Obniżenie temperatury do około 18°C ograniczało odczuwanie nadmiernego ciepła przez chirurgów, lecz powodowało odczucie nadmiernego chłodu u niemal połowy anestezjologów. Są to wyniki historyczne, związane m.in. z ówczesnym ubiorem i oświetleniem, jednak pokazują jednak mechanizm konfliktu potrzeb, który opisywano także w późniejszych badaniach (Mora i in., 2001; Van Gaever i in., 2014). Polskie pomiary w 37 salach operacyjnych siedmiu szpitali pozwoliły porównać te potrzeby obliczeniowo (Uścinowicz i in., 2015). Przy założeniu jednakowej izolacyjności odzieży wynoszącej 1 clo warunki spełniające przyjęte kryterium komfortu występowały w około 90% sal dla anestezjologów, 30% dla pielęgniarek i asystentów oraz 5% dla chirurgów. Wartości te oznaczają udziały sal spełniających kryterium modelowe dla określonej aktywności, a nie odsetki zadowolonych respondentów. Pomiary wykonywano między zabiegami lub po ich zakończeniu, przy działających urządzeniach i oświetleniu. Badanie wskazało, jak bardzo ocena tego samego środowiska zależy od uwzględnienia charakteru pracy.

Różnice zawodowe nie wyczerpują przy tym indywidualnego zróżnicowania. Analiza Ziegler i in. (2026) uwzględniała również parametry antropometryczne oraz obciążenie związane z fartuchami ołowianymi, pokazując ich wpływ na przewidywane odczucia. Nie badano w niej jednak bezpośrednio reakcji uczestników. Z kolei w polskiej ankiecie nie wykazano istotnych różnic między kobietami i mężczyznami w odpowiedziach na ogólne pytania o uciążliwość i akceptowalność środowiska (Ćwiklińska i in. 2022).

Rekomendacje praktyczne

W celu poprawy odczuć personelu medycznego w salach operacyjnych pierwszym krokiem powinno być ustalenie, kto odczuwa dyskomfort, kiedy się on pojawia i której części ciała dotyczy. Uczucie gorąca pod odzieżą sugeruje zbyt wysoką temperaturę powietrza czy nagrzewanie głowy na lampy. Zbyt chłodny kart wskazuje na lokalny przepływ powietrza o zbyt wysokiej prędkości.

Odpowiedzi personelu warto zestawiać z pomiarami w rzeczywistych warunkach oraz informacją o fazie zabiegu, czasie ekspozycji i używanym zestawie odzieży. Takie podejście pozwala dobrać działanie do przyczyny zamiast ograniczać ocenę do temperatury powietrza.

Dobór zmian temperatury i nawiewu powinien obejmować cały zespół. Obniżenie temperatury może pomóc operatorowi, ale zwiększyć odczucie chłodu przy stanowisku anestezjologicznym. Warto zatem najpierw rozpoznać lokalne źródła ciepła, rzeczywisty rozkład przepływu oraz wpływ ustawienia lamp i urządzeń. Każda modyfikacja wentylacji wymaga równoczesnej oceny ochrony pola operacyjnego: poprawa wskaźnika komfortu sama w sobie nie potwierdza zachowania odpowiednich warunków higienicznych.

Działania dotyczące instalacji należy łączyć z doborem ubioru, tj. dla osób odczuwających chłód pomocna może być odpowiednia odzież o większej izolacyjności cieplnej.

Wszystkie te działania trzeba skoordynować z zapewnieniem bezpieczeństwa cieplnego pacjenta. Jak wskazały Angelova i Velichkova (2020) istnieje rozbieżność bilansów cieplnych chirurga i pacjenta, a zatem ochrona pacjenta wymaga więc odrębnej oceny i postępowania. W praktyce poprawa komfortu zespołu powinna łączyć sprawnie działającą instalację, właściwy ubiór i rozwiązania dostosowane do stanowisk, przy zachowaniu bezpieczeństwa zabiegu.

Bibliografia

Angelova R.A., Velichkova R. Thermophysiological comfort of surgeons and patient in an operating room based on PMV-PPD and PHS indexes. Applied Sciences. 2020;10(5):1801. DOI: 10.3390/app10051801.

Bogdan A., Sudoł-Szopińska I., Szopiński T. Assessment of textiles for use in operating theatres with respect to the thermal comfort of surgeons. Fibres & Textiles in Eastern Europe. 2011;19(2):65–69.

Byrne J.E., Rodriguez-Patarroyo F.A., Mascha E.J., Han Y., Bravo M., Bloomfield M.R., Rao S.M., Sessler D.I. Cooling vest improves surgeons’ thermal comfort without affecting cognitive performance: a randomised cross-over trial. Occupational and Environmental Medicine. 2023. Publikacja online 4 maja 2023. DOI: 10.1136/oemed-2022-108457.

Ćwiklińska D., Bogdan A., Szyłak-Szydłowski M. Survey on factors influencing surgeons’ sensation in Polish operating theatres. Building and Environment. 2022;214:108929. DOI: 10.1016/j.buildenv.2022.108929.

Khodakarami J., Nasrollahi N. Thermal comfort in hospitals – A literature review. Renewable and Sustainable Energy Reviews. 2012;16:4071–4077. DOI: 10.1016/j.rser.2012.03.054.

Mora R., English M.J.M., Athienitis A.K. Assessment of thermal comfort during surgical operations. ASHRAE Transactions. 2001;107(1):52–62.

Uścinowicz P., Chludzińska M., Bogdan A. Thermal environment conditions in Polish operating rooms. Building and Environment. 2015;94:296–304. DOI: 10.1016/j.buildenv.2015.08.003.

Van Gaever R., Jacobs V.A., Diltoer M., Peeters L., Vanlanduit S. Thermal comfort of the surgical staff in the operating room. Building and Environment. 2014;81:37–41. DOI: 10.1016/j.buildenv.2014.05.036.

Wyon D.P., Lidwell O.M., Williams R.E.O. Thermal comfort during surgical operations. Journal of Hygiene. 1968;66:229–249. DOI: 10.1017/S0022172400041103.

Yuan F., Yao R., Sadrizadeh S., Li B., Cao G., Zhang S., Zhou S., Liu H., Bogdan A., Croitoru C., Melikov A., Short C.A., Li B. Thermal comfort in hospital buildings – A literature review. Journal of Building Engineering. 2022;45:103463. DOI: 10.1016/j.jobe.2021.103463.

Zhao H.-Y., Jian X.-D., Zhou B., Li W.-J., Xu Z.-H., Tan M.-L., Zhang X. Thermal comfort of medical staff in operating rooms: a review and future perspectives. Energy and Buildings. 2026;364:117640. DOI: 10.1016/j.enbuild.2026.117640.

Ziegler M., Seipp H.-M., Steffens T., Klages M., Herzog-Niescery J. One operating room, two thermal worlds: determinants and limits of thermal comfort for surgical staff. Atmosphere. 2026;17(5):503. DOI: 10.3390/atmos17050503.

Zwolińska M., Bogdan A. Impact of the medical clothing on the thermal stress of surgeons. Applied Ergonomics. 2012;43:1096–1104. DOI: 10.1016/j.apergo.2012.03.011.

Zwolińska M., Bogdan A. Thermal sensations of surgeons during work in surgical gowns. International Journal of Occupational Safety and Ergonomics. 2013;19(3):443–453. DOI: 10.1080/10803548.2013.11077000.