Kontekst badania
Intensywne wykorzystanie tworzyw sztucznych w ochronie zdrowia sprawia, że szpitale mogą stanowić niedostatecznie rozpoznane środowisko zawodowego narażenia na mikro- i nanoplastiki. Potencjalnymi źródłami cząstek są m.in. jednorazowe wyroby medyczne, środki ochrony indywidualnej, opakowania, systemy infuzyjne oraz inne materiały polimerowe. Ich użytkowanie, mechaniczne ścieranie, otwieranie opakowań i gospodarowanie odpadami może powodować uwalnianie cząstek do powietrza i pyłu osiadłego. Z punktu widzenia środowiska budynku istotne jest, że na poziom narażenia mogą wpływać również wentylacja, charakterystyka pomieszczeń oraz zanieczyszczenie powietrza zewnętrznego. Autorzy zwracają szczególną uwagę na personel pielęgniarski, który przez znaczną część dnia pracy ma kontakt z materiałami i wyposażeniem zawierającym tworzywa sztuczne.
Cele i hipotezy
Celem przeglądu było określenie aktualnego stanu wiedzy dotyczącej zawodowego narażenia pracowników ochrony zdrowia na mikro- i nanoplastiki w szpitalach. Autorzy poszukiwali danych dotyczących źródeł i dróg narażenia, możliwych konsekwencji zdrowotnych oraz najważniejszych luk badawczych. Szczególną uwagę poświęcono pielęgniarkom i pielęgniarzom jako grupie potencjalnie narażonej wskutek częstego kontaktu z materiałami polimerowymi.
Metody badawcze
Przeprowadzono przegląd zakresowy zgodnie z metodologią Joanna Briggs Institute i zasadami raportowania PRISMA-ScR. Przeszukano PubMed/MEDLINE, Scopus, Embase, LILACS i SciELO, uwzględniając oryginalne badania opublikowane od stycznia 2015 do grudnia 2025 r. w języku angielskim, portugalskim lub hiszpańskim. Spośród 759 znalezionych rekordów po usunięciu duplikatów i kolejnych etapach kwalifikacji do analizy włączono zaledwie sześć badań z lat 2022–2025, przeprowadzonych w Chinach, Wielkiej Brytanii, Niemczech, Indonezji, Iranie i Indiach. Obejmowały one m.in. sale operacyjne i pomieszczenia anestezjologiczne, oddziały intensywnej terapii, laboratoria, oddziały ratunkowe, fizjoterapię, endoskopię i banki krwi. Analizowano przede wszystkim powietrze wewnętrzne i pył osiadły, a jedno badanie wykorzystywało biomonitoring pracowników.
Rezultaty badań i ich interpretacja
Najbardziej spójnym wynikiem przeglądu było wskazanie powietrza wewnętrznego oraz pyłu osiadłego jako istotnych potencjalnych źródeł narażenia. Mikroplastiki wykrywano m.in. w powietrzu sal operacyjnych, pomieszczeń anestezjologicznych, laboratoriów, oddziałów ratunkowych, fizjoterapii i endoskopii, a także w pyle zgromadzonym w obiektach szpitalnych. Jako dodatkowe źródła wskazano jednorazowe wyroby medyczne, opakowania z tworzyw sztucznych, środki ochrony indywidualnej i inne materiały polimerowe stosowane podczas procedur medycznych. Najczęściej identyfikowanymi polimerami były politereftalan etylenu, polipropylen, polietylen i nylon, a dominującymi postaciami cząstek – włókna i fragmenty.
Najczęściej wskazywaną lub wnioskowaną drogą narażenia było wdychanie cząstek obecnych w powietrzu oraz ponownie unoszonych z pyłu osiadłego; dotyczyło to pięciu z sześciu analizowanych badań. W dwóch pracach wskazano również kontakt przez skórę, związany m.in. z obsługą wyrobów medycznych, środków ochrony indywidualnej i zanieczyszczonych powierzchni. Dwa badania uwzględniały możliwość pośredniego spożycia cząstek osiadających na przedmiotach, powierzchniach lub żywności. Wyniki wskazują zatem, że z punktu widzenia eksploatacji szpitala istotne może być nie tylko samo wykorzystanie materiałów polimerowych, lecz także ich emisja do środowiska wewnętrznego, osadzanie oraz ponowne unoszenie cząstek. Autorzy zaznaczają przy tym, że na stężenia w budynku mogą oddziaływać systemy wentylacyjne, cechy obiektu oraz warunki środowiska zewnętrznego.
Potencjalne skutki zdrowotne omawiane w dostępnej literaturze obejmują reakcje zapalne, stres oksydacyjny, zaburzenia układu oddechowego i działanie cytotoksyczne. Mikroplastiki mogą również przenosić zaadsorbowane zanieczyszczenia chemiczne. Nie oznacza to jednak, że w analizowanych badaniach wykazano zależność przyczynową między zawodowym narażeniem pracowników szpitali a konkretnymi chorobami. Bezpośrednich danych epidemiologicznych jest niewiele, a znaczna część wiedzy o możliwych skutkach biologicznych pochodzi z badań laboratoryjnych, środowiskowych i toksykologicznych.
Istotnym rozróżnieniem jest również zakres dowodów dotyczących wielkości cząstek. Mimo że przegląd dotyczył zarówno mikro-, jak i nanoplastików, żadne z sześciu badań nie wykrywało ani nie charakteryzowało bezpośrednio nanoplastików w środowisku szpitalnym. Bezpośrednie dane analityczne odnoszą się więc przede wszystkim do mikroplastików. Ponadto badanie wykorzystujące biomonitoring wykrywało w moczu metabolity plastyfikatorów związanych z użytkowaniem wyrobów medycznych, a nie same cząstki mikro- lub nanoplastików. Wyników tych nie należy traktować jako równoważnych dowodów narażenia.
Wnioski
Dostępne dane wskazują, że środowisko szpitalne może być niedostatecznie rozpoznanym miejscem zawodowego narażenia na mikroplastiki, przede wszystkim przez ich obecność w powietrzu i pyle osiadłym. Potencjalnymi źródłami są także powszechnie stosowane wyroby jednorazowe, opakowania i środki ochrony indywidualnej. Autorzy wskazują na potrzebę standaryzacji metod pomiarowych, monitoringu środowiska wewnętrznego, biomonitoringu pracowników oraz badań epidemiologicznych. Wyniki mogą mieć znaczenie dla działań z zakresu bezpieczeństwa pracy i bardziej zrównoważonego funkcjonowania obiektów ochrony zdrowia, jednak obecny poziom dowodów nie pozwala jeszcze na ilościową ocenę ryzyka zdrowotnego.
Ograniczenia zakresu badawczego
Podstawowym ograniczeniem jest bardzo mała liczba badań – tylko sześć spełniło kryteria przeglądu – oraz duża różnorodność metod pobierania próbek, identyfikacji cząstek i raportowania wyników. Większość prac koncentrowała się na pomiarach środowiskowych, a dowody z biomonitoringu i badań epidemiologicznych pozostają ograniczone. Nie uzyskano bezpośrednich danych dotyczących nanoplastików ani wiarygodnych zależności dawka–odpowiedź i długoterminowych skutków zdrowotnych. Żadne z włączonych badań nie koncentrowało się przede wszystkim na personelu pielęgniarskim. Autorzy wskazują ponadto, że w strategii wyszukiwania nie uwzględniono bazy CINAHL, a sama strategia nie została poddana niezależnej ocenie bibliotekarza lub specjalisty informacji naukowej, co mogło ograniczyć kompletność wyszukiwania.
Artykuł dostępny na stronie czasopisma International Journal of Environmental Research and Public Health