Kontekst badania
Artykuł dotyczy wpływu środowiska zbudowanego (Built Environment – BE) na funkcjonowanie szpitalnych oddziałów ratunkowych (Emergency Departments – ED). Autorzy wskazują, że współczesne oddziały ratunkowe mierzą się z narastającym problemem przeciążenia systemu opieki zdrowotnej, wydłużającym się czasem oczekiwania pacjentów, ograniczoną przepustowością oraz pogarszającymi się warunkami pracy personelu. Problemy te przekładają się zarówno na wzrost ryzyka błędów medycznych, jak i na obniżenie satysfakcji pacjentów oraz dobrostanu pracowników ochrony zdrowia.
Dotychczasowe działania naprawcze koncentrowały się głównie na aspektach organizacyjnych i operacyjnych, takich jak zwiększanie liczby łóżek, wdrażanie metod Lean Management czy wykorzystanie narzędzi informatycznych. Autorzy podkreślają jednak, że rozwiązania te często okazują się niewystarczające, jeśli nie uwzględniają kompleksowego wpływu przestrzeni fizycznej na funkcjonowanie oddziału. W związku z tym coraz większe znaczenie przypisuje się projektowaniu opartemu na dowodach naukowych (Evidence-Based Design – EBD), które zakłada, że odpowiednio zaprojektowane środowisko może poprawiać efektywność systemu, bezpieczeństwo, komfort oraz doświadczenia użytkowników.
Autorzy zauważają również, że wcześniejsze przeglądy literatury skupiały się zwykle na pojedynczych aspektach funkcjonowania oddziałów ratunkowych, natomiast brakowało całościowego ujęcia integrującego kwestie organizacyjne, doświadczenia personelu i pacjentów oraz efekty zdrowotne.
Cele i hipotezy
Celem badania było przeprowadzenie systematycznego przeglądu literatury dotyczącej projektowania środowiska zbudowanego oddziałów ratunkowych oraz określenie, w jaki sposób rozwiązania przestrzenne wpływają na cztery główne grupy rezultatów: efektywność funkcjonowania systemu, doświadczenia personelu, doświadczenia pacjentów, wyniki zdrowotne pacjentów.
Autorzy dążyli do opracowania uporządkowanego zestawu zasad projektowych i zaleceń projektowych, które mogłyby wspierać proces planowania i modernizacji oddziałów ratunkowych. Badanie miało również na celu zidentyfikowanie zależności pomiędzy konkretnymi cechami środowiska zbudowanego a rezultatami klinicznymi i organizacyjnymi.
Choć autorzy nie formułują klasycznych hipotez badawczych, przyjęto założenie, że odpowiednio zaprojektowane środowisko fizyczne oddziału ratunkowego może znacząco poprawić zarówno funkcjonowanie systemu opieki, jak i komfort oraz bezpieczeństwo użytkowników.
Metody badawcze
Badanie przeprowadzono zgodnie z wytycznymi PRISMA dotyczącymi systematycznych przeglądów literatury. Protokół badania został zarejestrowany w bazie PROSPERO pod numerem CRD42024575408.
Przeszukano cztery bazy danych: PubMed, Scopus, Web of Science, Ovid.
Ostatnią aktualizację wyszukiwania wykonano w lipcu 2025 roku. Początkowo zidentyfikowano 3149 publikacji, z których po usunięciu duplikatów i wieloetapowej selekcji ostatecznie do analizy włączono 71 artykułów naukowych.
Analiza danych obejmowała: identyfikację powtarzających się tematów, kodowanie treści, grupowanie wyników w zasady projektowe, interpretację zależności pomiędzy przestrzenią a rezultatami funkcjonowania oddziałów ratunkowych.
Autorzy zastosowali analizę treści, wykorzystując cztery grupy rezultatów jako główne kryteria interpretacyjne. Na tej podstawie wyodrębniono: 12 zasad projektowych, 169 szczegółowych zaleceń projektowych, 5 kategorii przestrzeni ED: strefy oczekiwania, przestrzenie kliniczne, stanowiska pracy, przestrzenie wspomagające, ciągi komunikacyjne.
Rezultaty badań i ich interpretacja
Najważniejszym wynikiem badania było opracowanie kompleksowych zasad projektowania środowiska oddziałów ratunkowych. Autorzy wykazali, że większość analizowanych rozwiązań przestrzennych wpływa jednocześnie na kilka obszarów funkcjonowania oddziału.
Do najważniejszych zasad projektowych zaliczono: organizację przepływu pacjentów i funkcjonalnych powiązań przestrzeni, wspieranie współpracy zespołów medycznych, poprawę dostępności i mobilności, orientację przestrzenną i wayfinding, tworzenie środowisk przyjaznych sensorycznie, zarządzanie infekcjami i bezpieczeństwem, elastyczność i możliwość rozbudowy przestrzeni, integrację technologii, zwiększanie widoczności i możliwości monitorowania pacjentów, zapewnienie bezpieczeństwa fizycznego, ochronę prywatności i poufności, dostosowanie przestrzeni do modeli przepływu pacjentów.
Szczególnie istotne okazały się: środki bezpieczeństwa i ochrony, organizacja przepływu pacjentów, rozwiązania poprawiające dostępność, integracja technologii, środowiska o ograniczonej stymulacji sensorycznej.
Autorzy podkreślają, że odpowiednio zaprojektowane środowisko może: skracać czas pobytu pacjentów w ED, poprawiać komunikację zespołów, zmniejszać poziom stresu, ograniczać ryzyko zakażeń, zwiększać bezpieczeństwo personelu, poprawiać doświadczenia pacjentów.
Dużą uwagę poświęcono także projektowaniu środowisk sensorycznie przyjaznych, szczególnie dla pacjentów z zaburzeniami psychicznymi lub neuroróżnorodnych, np. osób ze spektrum autyzmu. Zalecano stosowanie: regulowanego oświetlenia, redukcji hałasu, naturalnych materiałów, stref wyciszenia, możliwości kontroli bodźców przez pacjentów.
Ważnym aspektem była również elastyczność przestrzeni umożliwiająca adaptację oddziałów podczas nagłych wzrostów liczby pacjentów lub sytuacji kryzysowych, takich jak pandemia czy katastrofy masowe.
Wnioski
Autorzy stwierdzają, że środowisko zbudowane oddziałów ratunkowych odgrywa fundamentalną rolę w funkcjonowaniu całego systemu opieki doraźnej. Projektowanie przestrzeni powinno być traktowane jako integralny element strategii poprawy jakości opieki zdrowotnej, a nie wyłącznie jako kwestia architektoniczna.
Przeprowadzony przegląd pozwolił stworzyć uporządkowane ramy projektowe obejmujące: zasady projektowania, zalecenia przestrzenne, relacje między przestrzenią a rezultatami klinicznymi i organizacyjnymi.
Autorzy podkreślają, że zaproponowany model może stanowić praktyczne narzędzie wspierające projektantów, zarządzających szpitalami oraz badaczy podczas planowania nowych oddziałów ratunkowych lub modernizacji istniejących obiektów.
Wnioskiem ogólnym jest potrzeba stosowania holistycznego podejścia do projektowania oddziałów ratunkowych, uwzględniającego jednocześnie potrzeby pacjentów, personelu oraz wymogi funkcjonowania systemu ochrony zdrowia.
Ograniczenia zakresu badawczego
Autorzy wskazują kilka ograniczeń badania. Po pierwsze, analiza obejmowała jedynie publikacje w językach angielskim, portugalskim i hiszpańskim, co mogło ograniczyć uwzględnienie części badań prowadzonych w innych krajach.
Po drugie, wiele analizowanych publikacji koncentrowało się na wybranych aspektach funkcjonowania oddziałów ratunkowych, co utrudniało jednoznaczne porównywanie wyników i ocenę wpływu konkretnych rozwiązań przestrzennych.
Kolejnym ograniczeniem była trudność w bezpośrednim powiązaniu cech środowiska zbudowanego z efektami zdrowotnymi pacjentów. Autorzy zauważają, że wyniki zdrowotne są znacznie trudniejsze do mierzenia niż wskaźniki organizacyjne lub doświadczenia użytkowników.
Wskazano także na złożoność zależności między poszczególnymi elementami środowiska a funkcjonowaniem ED. Wiele rozwiązań wpływa jednocześnie na różne obszary działania oddziału, co utrudnia izolowanie pojedynczych efektów projektowych.
Artykuł dostępny na stronie czasopisma Architectural Engineering and Design Management.