Kontekst badania
Serratia marcescens jest oportunistycznym drobnoustrojem odpowiedzialnym za zakażenia związane z opieką zdrowotną, szczególnie istotnym na oddziałach intensywnej terapii. Jego znaczenie wynika z połączenia wysokiej podatności pacjentów na zakażenie, częstego stosowania wentylacji mechanicznej i innych urządzeń inwazyjnych oraz zdolności bakterii do długotrwałego przetrwania w wilgotnych elementach środowiska szpitalnego. Rezerwuarem mogą być między innymi instalacje wodne, odpływy umywalek i ich syfony, mokre powierzchnie, obwody respiratorów, sprzęt wielokrotnego użytku oraz skażone preparaty płynne. Szczególnym problemem jest tworzenie biofilmu, który sprzyja utrzymywaniu się bakterii na powierzchniach i ogranicza skuteczność dezynfekcji. Oznacza to, że zapobieganie zakażeniom wymaga nie tylko procedur higienicznych, ale również uwzględnienia sposobu projektowania, eksploatacji i dekontaminacji instalacji sanitarnych oraz wyposażenia technicznego oddziałów intensywnej terapii.
Cele i hipotezy
Autorzy przeprowadzili przegląd narracyjny w celu połączenia wyników badań dotyczących epidemiologii klinicznej i molekularnej S. marcescens, środowiskowych źródeł zakażeń, transmisji związanej z urządzeniami medycznymi, mechanizmów tworzenia biofilmu, oporności na antybiotyki oraz wykorzystania metod genomowych w nadzorze epidemiologicznym na oddziałach intensywnej terapii. Głównym założeniem opracowania jest traktowanie bakterii nie tylko jako czynnika sporadycznych ognisk epidemicznych, lecz jako drobnoustroju zdolnego do trwałego funkcjonowania w ekosystemie technicznym i klinicznym szpitala.
Metody badawcze
Przegląd przygotowano według metodyki przeglądu narracyjnego. Przeszukano PubMed/MEDLINE, EMBASE i Google Scholar pod kątem publikacji z okresu od stycznia 2016 do marca 2026 roku. Uwzględniono również wybrane raporty i dokumenty instytucji zajmujących się chorobami zakaźnymi oraz intensywną terapią, a także piśmiennictwo wskazane w znalezionych publikacjach. Artykuły oceniano pod kątem związku z występowaniem S. marcescens na oddziałach intensywnej terapii, a następnie zestawiono tematycznie dane kliniczne, mikrobiologiczne, środowiskowe i genomowe. Ostatecznie do syntezy włączono 67 publikacji.
Rezultaty badań i ich interpretacja
Zebrane dane wskazują, że S. marcescens szczególnie często kolonizuje drogi oddechowe pacjentów intensywnej terapii i może powodować między innymi zapalenie płuc związane z wentylacją mechaniczną, zakażenia krwi oraz układu moczowego. Do czynników ryzyka należą wentylacja mechaniczna, tracheostomia, centralne cewniki naczyniowe, zabiegi operacyjne oraz długotrwała lub intensywna antybiotykoterapia. W części badań dominowały izolaty pochodzące z materiału z dróg oddechowych, co podkreśla znaczenie procedur związanych z wentylacją i zabezpieczeniem dróg oddechowych.
Z punktu widzenia projektowania i eksploatacji instalacji szczególnie ważne są rezerwuary związane z wodą i kanalizacją. Bakterie wykrywano w odpływach i syfonach umywalek, gdzie mogą tworzyć trwały biofilm i utrzymywać się przez wiele miesięcy. W jednym z przywoływanych badań wody wypływającej z baterii i aeratorów nie uznano za źródło bakterii, natomiast dodatnie wyniki uzyskiwano średnio w 44% próbek pobranych z odpływów. Niektóre szczepy pozostawały wykrywalne nawet przez rok. Opisano również związek pomiędzy bliskim położeniem łóżka pacjenta względem skażonej umywalki a zwiększonym ryzykiem kolonizacji, co wspiera hipotezę transmisji wskutek rozprysku wody i zanieczyszczenia sąsiednich powierzchni.
Trwałe biofilmy w odpływach są trudne do usunięcia. Badania porównujące różne sposoby dekontaminacji wskazywały, że metody wykorzystujące gorącą wodę lub parę dawały lepszy efekt bezpośredni niż chlorowanie, jednak nawet po skutecznej interwencji dochodziło do ponownej kolonizacji dojrzałego biofilmu. Sama dezynfekcja pojedynczego elementu instalacji może więc zapewniać jedynie przejściowy efekt. Autorzy podkreślają potrzebę łączenia rozwiązań technicznych z zasadami właściwego użytkowania umywalek i ograniczania możliwości rozprzestrzeniania się zanieczyszczeń.
Drugim istotnym obszarem są obwody respiratorów, układy nawilżania i sprzęt wykorzystywany w terapii oddechowej. Manipulowanie obwodem, długotrwałe użytkowanie, nebulizacja i skażenie elementów układu mogą sprzyjać kolonizacji. Dlatego nadzór nad wyposażeniem oddechowym powinien stanowić część szerszego programu kontroli zakażeń, a nie być rozpatrywany niezależnie od instalacji wodno-kanalizacyjnych.
Problem dodatkowo komplikuje zdolność S. marcescens do rozwoju oporności na antybiotyki oraz wymiany genów oporności. Biofilm zwiększa tolerancję bakterii na niekorzystne warunki i środki przeciwdrobnoustrojowe. Sekwencjonowanie całych genomów umożliwia natomiast wykazanie pokrewieństwa szczepów pochodzących od pacjentów i ze środowiska oraz rozróżnienie pojedynczego ogniska epidemicznego od długotrwałego, wieloźródłowego utrzymywania się bakterii w szpitalu.
Wnioski
Skuteczna kontrola S. marcescens na oddziałach intensywnej terapii wymaga podejścia obejmującego jednocześnie higienę rąk, dekontaminację środowiska, właściwe zarządzanie odpływami i syfonami umywalek, nadzór nad obwodami respiratorów i innym sprzętem, racjonalną antybiotykoterapię oraz aktywny nadzór mikrobiologiczny i genomowy. Autorzy wskazują, że przyszłe działania powinny łączyć inżynierię środowiska szpitalnego, rozwiązania ograniczające powstawanie biofilmu, ukierunkowaną dezynfekcję oraz analizę źródeł i dróg transmisji.
Ograniczenia zakresu badawczego
Przegląd ma charakter narracyjny, a znaczna część dostępnych danych pochodzi z opisów ognisk epidemicznych, badań retrospektywnych i analiz prowadzonych w pojedynczych szpitalach. Duży udział stanowią badania oddziałów intensywnej terapii noworodków, dlatego ich wyników nie można bezpośrednio przenosić na populację dorosłych. Poszczególne publikacje różniły się metodami identyfikacji drobnoustrojów, pobierania próbek środowiskowych, nadzoru epidemiologicznego i oceny skuteczności interwencji. Dodatkowo metody oparte wyłącznie na hodowli mogą nie wykrywać części bakterii utrzymujących się w biofilmie i prowadzić do niedoszacowania trwałości środowiskowych rezerwuarów.
Artykuł dostępny na stronie czasopisma International Journal of Molecular Sciences